Woord vooraf

Bij het samenstellen van dit nummer kregen we nogal wat voorstellen en teksten vanuit psychologische hoek. Waar het plan was om een nummer zonder specifiek thema te maken, werd gaandeweg duidelijk dat minstens een deel van dit nummer zou gaan over ‘geestelijke gezondheid’ en de rol die spiritueel zelfonderzoek en psychotherapie hierbij kunnen spelen.
Het onderwerp is in. In februari van dit jaar was er het 3e Advaita Symposium aan de Erasmus Universiteit Rotterdam over psychotherapie en non-dualiteit. De belangstelling was groot. Het uitgangspunt geschreven door Douwe Tiemesma, was een discussiestuk bestaande uit een groot aantal korte stellingen. Een paar voorbeelden: “Veel psychische problemen verdwijnen bij de advaita-benadering voorbij het terrein van de psychotherapie.” En nog: “Een psychotherapie bij psychische problemen is geen algemene voorwaarde voor bevrijding/verlichting.” Maar: “Bij veel mensen met psychische problemen is een psychotherapie, voorafgaande aan een advaita-benadering voorbij de psychotherapie, wel aan te raden.” (1)
Wolter Keers, die zich ook sterk voor psychologie interesseerde, was van dezelfde mening: soms is een voorafgaande therapie aan te raden. Hij zei er dan meestal wel bij dat dit niet bedoeld was voor degene die op dat moment naar hem luisterden. Dit gold vooral bij ernstige storingen. “Immers een of andere neurotische neiging hebben we allemaal”. Ooit was hij, in voorbereiding van een boek, begonnen aan een reeks artikels over dit onderwerp. Het boek is er nooit gekomen, maar de inleiding erop vind je in dit nummer. Het artikel is meer dan dertig jaar oud, maar heeft niets aan actualiteit ingeboet. Het eindigt met een aanduiding van geestelijke gezondheid als “het zien van de dingen in hun juiste perspectief.”
Het juiste perspectief. Dit is ook de term die veelvuldig wordt gebruikt in de ‘School van Zijnsoriëntatie’ van Hans Knibbe. Psychische verwikkelingen worden niet op hetzelfde niveau aangepakt, maar bekeken vanuit het ‘juiste perspectief’ (in zijn terminologie: ‘het derde perspectief’). Dit betekent dat de student eerst gestimuleerd wordt om contact te maken met zijn vrije staat, om vanuit dit ‘rijkdomsbewustzijn’ de psychische problemen aan te pakken. “Eerst het liefje, dan het werk”. Dit is de volgorde of de hiërarchie van zelfonderzoek, die Philip Renard aangaf in een vorig nummer van InZicht (2000/2). Hierin schreef hij: “Als we een andere volgorde hanteren, door eerst de persoonlijkheid grondig te gaan onderzoeken, zal het ervaren van onze ware natuur waarschijnlijk voor altijd achter de horizon blijven, aangezien de blik waarmee gekeken wordt, geboeid blijft door verschijnselen.”
Een aantal voorbeelden van dit ‘juiste perspectief’ vind je in de artikels, die handelen over het omgaan met problemen. Douglas Harding heeft het over problemen in het algemeen. Djihi Marianne schrijft over angst. Jean Klein spreekt over ziekte en ongemak. En Erik Zuydam doorprikt ‘de mythe van positief denken’. Het gewilde positief denken (dat negativiteit nodig heeft als tegenpool) is een voorbeeld waarin men deze hiërarchie of volgorde niet respecteert. 
Een andere therapeut Fokke Slootstra maakt een onderscheid tussen het existentiëel lijden, waar spiritualiteit het over heeft en het psychologisch lijden, dat behoort tot het domein van de therapie. Hij pleit ervoor om beide vormen van lijden aan te pakken in een non-duale therapie die de tegenstelling tussen spiritualiteit en therapie overstijgt. Het is hoopgevend te zien dat deze gedachte doordringt in de hulpverlening. Of dit op grote schaal mogelijk is, blijft een open vraag. Het eist nogal wat van de hulpverlener die hier ook spiritueel leraar wordt. Ongeconditioneerd luisteren is niet afhankelijk van een of andere techniek die men kan aanleren. Hier speelt - om naar het interview met W. Liquorman te verwijzen - de ‘resonantie in Openheid’ tussen leraar en student. 
Bij de vele andere stukjes die je in dit nummer vindt, is er de tekst waarin Kees Boukema de Engelse mystica Joan of Norwich voorstelt. Het is de bedoeling om ook in volgende nummers af en toe een mysticus of leraar uit het verleden voor te stellen. Ook al spreken zij een andere taal, hun voorbeeld en boodschap is springlevend. Het artikel van Kees Boukema kreeg als subtitel ‘overgave en scepsis’, waarmee meteen verwezen wordt naar het thema van volgend nummer: ‘overgave’.
Raf Pype

Non-duale Therapie
Fokke Slootstra

De spirituele tradities uit het Oosten geven veel inzicht en methodieken over het existentiële lijden. Het dieptepsychologisch onderzoek uit het Westen geeft dat ten opzichte van ons psychisch lijden. We ontkomen er niet aan om beide vormen van lijden aan te pakken.
De Realiteit is niet dualistisch, is niet twee, is niet gescheiden in een subject en object, een ziener en het geziene. De Realiteit wordt ons in één keer gegeven, direct, als één gevoel, één smaak, één werkelijkheid. De Realiteit is non-dualistisch, er is geen onderscheid of afgescheidenheid. Het is niet te bereiken, het is nog dichterbij dan je neus, het is net als ademhalen: onmogelijk te vermijden. Het is het klappen van één hand, het is het oog wat nooit slaapt, het is, om nog eens een boektitel te noemen: ‘Niets Bijzonders!’
Natuurlijk hebben we hierover vaak gelogen, zijn er diepe groeven en zelfbeelden in ons bewustzijn en onderbewustzijn dat het anders is. Non-dualistische tradities als Zen, Advaita en Dzogchen wijzen keer op keer wie we eigenlijk zijn, zodat we kunnen stoppen met liegen over onze ware aard. Ieder mens heeft ervan geproefd, heeft eraan geroken. Toch keren velen weer snel terug naar het oude vertrouwde. Hoe is dat mogelijk?

Gesprek
Jean Klein

In een ongeconditioneerd luisteren, zonder doel of oordeel, vinden we onze totaliteit en zijn we afgestemd op dat wat ons het meest nabij is. Dan krijgen ook gevoelens van pijn en ongemak een andere kwaliteit. 
“Als je vanuit een onpersoonlijk standpunt waarneemt, voel je op dat moment die pijn op een bepaalde manier. Dat kan je een soort verlichting geven, zelfs een transformatie. Fundamenteel kun je het niet veranderen, maar op het moment dat je het vanuit je heelheid, je totaliteit ziet is er transmutatie. Het is een zien zonder er over te oordelen, zonder te vergelijken, zonder het te interpreteren, zonder conclusies, zonder het te rechtvaardigen - het zien gewoon laten voor wat het is. Dan is er niet meer een waarnemer en iets dat waargenomen wordt. In dit oplossen van de waarnemer in het waargenomene vindt transmutatie plaats. Er is een totaal aanvaarden. Een totaal welkom heten. Wat fysieke pijn aangaat wil ik niet zeggen dat er geen pijn gevoeld wordt, maar ook fysieke pijn ontstaat in hoofdzaak in het niet accepteren, in de weigering, terwijl in het niet-weigeren de fysieke pijn een bepaald evenwicht vindt…”

Hartstochtelijk aanwezig zijn
Catherine Ingram 
(een interview met InZicht naar aanleiding van het verschijnen van haar boek)

Vraag: Uw boek gaat over de kwaliteiten die in het ontwaakte bewustzijn opkomen. Moet het bewustzijn gewekt worden of moet dit ontwaakte gewaarzijn eerder ontdekt worden? Is dit ontdekken of ontwaken een eenmalige gebeurtenis, een plotse doorbraak van verlichting, of is het iets wat iedereen wel kent, maar waaraan meestal niet genoeg aandacht wordt geschonken?
Antwoord: Ontwaakt Gewaarzijn verwijst naar de ervaring van aandacht rustend in het nu. In dit opzicht is het niets speciaals. Het is geen ervaring van verlichting. Het is de kwaliteit van het gewaarzijn dat in rust is en toch heel alert. Je kunt dus zeggen dat dit zien een herkennen is van wat er reeds plaatsgrijpt en niet iets dat moet bereikt of geoefend worden. Het lijkt veeleer op een liefdesverhaal. Naarmate de tijd verstrijkt wordt men steeds meer verliefd op dit gevoel van tegenwoordigheid en het verdiept zich met de levenservaring. Je kunt het ook vergelijken met een kledingstuk dat in een verfkuip ondergedompeld is en steeds meer doordrenkt wordt van de kleur. Er wordt niets aan toegevoegd en toch wordt de kleur steeds levendiger. Op gelijkaardige wijze kun je zeggen is er een steeds verder doorgaande verdieping van deze herkenning en tegelijkertijd zijn er veel kleine ‘aha’-momenten, die in Zen soms satori genoemd worden en die naar een diepere glimp van tegenwoordigheid verwijzen.

Rubrieken:
- Column: Het verplaatsen van het meubilair. Jan Koehoorn
Stel dat het nooit beter wordt dan nu, dat nu het enige is wat er op dit moment maar kan gebeuren. Stel dat het niet voor verbetering vatbaar is.
- Boeken: besprekingen van boeken van Hans Knibbe, Catherine Ingram.
- Brieven van lezers
- Mededelingen – Agenda

Omhels de angst
Djihi Marianne

Angst is geen schaduw waarvan we verlost moeten worden.
Wanneer je leven beheerst wordt door beperkende overtuigingen en conditioneringen vanuit een ver en grijs verleden, krijgt angst geen bestaansrecht; de angst komt op en wordt zo snel mogelijk onderdrukt. Hiermee blijft de leegte van het Zelf gevuld met relativiteit en dwangmatige denkpatronen.
Leven zonder angst is alleen mogelijk wanneer je angst erkent en de achterliggende geloofssystemen tegen het licht van de waarheid houdt.

Alles is Bewustzijn
Interview met Wayne Liquorman door Ronald Valk

RV: Gisteravond hoorde ik u een heel duidelijk onderscheid maken tussen acceptatie en instemming. U zei dat u iets kunt accepteren zonder het ermee eens te zijn. Ik ben er erg nieuwsgierig naar hoe dat in de praktijk is, hoe dat in je gedrag wordt weerspiegeld.
WL: Als we het hebben over gedrag, hebben we het erover of je het ergens mee eens bent of niet. Dat bepaalt je reactie: of je iets leuk vindt of niet. De acceptatie waarover ik het heb, deze vrede waarover ik het heb, is het vaste fundament waarop de reacties plaatsvinden. 
Neem het voorbeeld van de oceaan. Er kan aan de oppervlakte van de zee een ongelofelijke storm aan de gang zijn: de wind huilt, de golven komen opzetten en slaan stuk, maar als je anderhalve meter onder het wateroppervlak duikt, ervaar je niets van wat er aan het oppervlak plaatsvindt. Er is dezelfde kalmte, dezelfde rust onder het oppervlak als bij een totale windstilte. Zo is het ook met deze acceptatie. De acceptatie die er in de diepte is, is aanwezig, onverschillig of je het ergens mee eens bent of niet, of je gelukkig bent of niet, of je pijn voelt of genot. Deze dingen gebeuren allemaal aan de oppervlakte, de acceptatie is in de diepte.

De werkelijkheid is fundamenteel niet-problematisch !
Een interview met Hans Knibbe door Guy Vandeput

Veel humanistische therapeuten zijn vertrouwd met spirituele momenten in hun werk, omdat deze vaak spontaan optreden als de psyche zijn kramp heeft losgelaten door effectief persoonlijk werk. Dit is zonder meer een compliment voor het werk dat therapeut en cliënt gedaan hebben, maar het is geen Zijnsgeoriënteerde benadering van de begeleidingssituatie. De spirituele opening wordt nu namelijk als een resultaat van een voorafgaand psychologisch proces gezien. Men vindt het in die therapeutische kringen zelfs vaak verdacht om de spirituele dieptedimensie van de persoon aan te spreken, omdat dat zijn psychologische ontwikkeling zou verstoren. Hun adagium is: werk door je emotionele problemen heen. Wanneer de emotionele knoop zich ontward heeft, kom je vanzelf bij jouw oorspronkelijk spirituele openheid uit. Dus ook zij gaan uit van ‘eerst het werk’ (de mentaliteit van de psyche volgen) ‘en dan het liefje’ (contact maken met rijkdom). Juist dit uitstellen van de spirituele zelfherinnering maakt psychotherapie tot een onaantrekkelijke werkwijze voor veel spirituele beoefenaren. Zij hebben geen zin om afscheid te moeten nemen van de schoonheid en helderheid van het spirituele bewustzijn en zich te moeten reduceren tot de mentaliteit van de psyche. En daarom gaan ze vaak niet in persoonlijke begeleiding, ook als dat (volgens mij in de meeste gevallen) hard nodig is.

Problemen oplossen
De techniek van het niet-kiezen
Douglas Harding

Wat is deze techniek van het niet-kiezen? Hoe werkt ze? Niet-kiezen betekent niet dat, als een probleem opduikt, je er gemakkelijk gaat bij zitten en afwacht tot de dingen gebeuren. Of dat je kop of munt gaat gooien of een astroloog raadplegen, in de hoop dat het resultaat wel het juiste zal zijn. Helemaal niet. De welomschreven actie die men onderneemt, kan in vier stadia verdeeld worden….
(…) Het keuzeloze leven is geen fatalisme. Het is niet de strijd opgeven om te accepteren dat men een machine is in een Machine. Nee, het is zich identificeren met de Uitvinder van de Machine. Het is postvatten in de Vrijheid zelf. Het is je Bron zijn en kiezen voor wat uit haar vloeit en zien dat dit heel goed is. 

De mythe van Positief Denken
Erik van Zuydam

Onze denkwereld proberen te re-programmeren door tegenover de negatieve en ondermijnende overtuigingen omtrent ons zelfbeeld een positieve affirmatie te stellen, lijkt nuttig en wordt alom aangeprezen. Maar werkt het ook? Of schept het nog meer conflict en verwarring? 
Oppervlakkig gezien lijkt dit re-programmeren van onze denkwereld een nuttige tijdsbesteding, maar als we het nader bekijken, blijkt dit een volstrekt onzinnige bezigheid te zijn. Affirmaties en positief denken zijn in feite een poging om een nieuwe laag conditionering over de oude te leggen. Je probeert kunstmatig een “Ja” te creëren, een goed gevoel over jezelf, een ondersteunende gedachte. Dit, in de hoop dat je uiteindelijk echt in die gedachte zult gaan geloven en de oude, ondermijnende gedachte geneutraliseerd zal worden. Dit kan nooit werken, simpelweg omdat je bezig bent met het creëren van nog meer conflict in jezelf. Want waarom richt je je op het veranderen van je gedachten en overtuigingen? Alleen maar omdat je weerstand hebt tegen je huidige conditioneringen.

Julian of Norwich
Overgave en scepsis
Kees Boukema

De Engelse kluizenaarster en mystica Julian of Norwich leefde in de tweede helft van de veertiende eeuw. Thomas Merton noemde haar een ‘theologe’ in de oorspronkelijke betekenis van het woord: iemand die God kent. In haar waren mystieke ervaring en theologische reflectie verenigd. 
“Als we waarlijk en duidelijk ons zelf leren kennen en inzien wie we zijn, dan zullen we waarlijk en duidelijk onze Heer en God zien en kennen in de volheid van vreugde (…) daarom is het ons eigen, zowel naar onze natuur als door genade, dat we met al wat in ons is verlangen onszelf te kennen en zo ten volle kennend zullen we waarlijk en duidelijk onze God kennen in overvloedige vreugde”