Vimala Thakar wordt vaak in één adem genoemd met J. Krishnamurti, als zijn leerlinge of als zijn vrouwelijke tegenpool. Toch heeft zij een heel eigen stem, die ze krachtig liet horen op vele plaatsen in de wereld en in een aantal zeer lezenswaardige boeken. Sinds 1991 is ze gestopt met reizen en leeft ze min of meer teruggetrokken in haar geboorteland India. Shanti Adams ging haar daar opzoeken voor dit interview in opdracht van het tijdschrift 'What is Enlightenment?' Het is een interview over de specifieke problemen van vrouwen in hun spirituele ontwikkeling, waar ook mannen wat van kunnen opsteken.

Shanti Adams: Vanmorgen zou ik u willen spreken over vrouwen in relatie met spirituele bevrijding. Sinds tien jaar ben ik aangesloten bij een gemeenschap van mannen en vrouwen, studenten van de spirituele leraar Andrew Cohen. We proberen samen te leven in een gemengde gemeenschap, wat we leren door met hem samen te zijn en door het bestuderen en in praktijk brengen van zijn onderricht. Er werd aanvankelijk geen bijzonder belang gehecht aan het feit dat de mensen die bij deze gemeenschap kwamen man of vrouw waren. Als ik voor mijzelf spreek, ik werd nooit aangetrokken tot vrouwenbewegingen. Ik was alleen geïnteresseerd in de waarheid. Ik ben geen feministe en ook geen antifeministe. Ik twijfel er niet aan dat echte vrijheid uitstijgt boven nationaliteit of religieuze voorkeur en ook boven onze specifieke sekse.

In het begin scheen er geen bijzonder onderscheid in onze gemeenschap te zijn tussen de mannelijke en vrouwelijke conditionering. Maar na een tijd doken diepe verschillen op. Dit lijkt niet alleen een individuele zaak te zijn. Elke sekse als groep lijkt haar eigen conditionering te hebben.

Laat me een voorbeeld geven. Om de leer echt te beleven moet men in staat zijn om zijn conditioneringen, gewoontes en neigingen helder, of objectief, te waar te nemen en ze te transcenderen of er vrij van te worden. Het begint echter duidelijk te worden dat vrouwen dikwijls moeite hebben met dit soort van objectiviteit. Als bijvoorbeeld een gewoonte of neiging onthuld wordt, nemen vrouwen dat veel persoonlijker op en gaan soms eerst in de verdediging. Zij voelen zich sneller gekwetst en hebben het blijkbaar moeilijker dan mannen om niet afgeleid te worden door hun emotionele reacties op dat wat aan het licht komt. Mannen lijken veel minder afgeleid door hun vrees of trots en zijn blijkbaar meer geïnteresseerd in het louter objectief bekijken van wat ze onder ogen krijgen. Deze neiging om de dingen persoonlijk te nemen en zich dus te verdedigen lijkt iets waar vooral vrouwen tegen moeten opkomen.

Vimala Thakar: Het objectiveren van het innerlijke psychologische leven is voor vrouwen uiterst moeilijk. De vrouw heeft in de menselijke geschiedenis een bepaalde rol moeten spelen. Zij was de echtgenote, de moeder, de zuster, die door anderen beschermd moest worden, vooral door de mannen. In India zegt de hindoereligie dat vrouwen altijd beschermd moeten worden, tijdens de kinderjaren door de vader, in hun verdere leven door de echtgenoot en in hun ouderdom door de zoon. Men zegt dat zij geen vrijheid verdient. Dat is het basisprincipe. En wellicht ook in andere landen had zij slechts één rol te spelen, een secundaire rol, beschermd door de man. Objectiviteit had zij niet nodig. Zij moest steeds reageren als subjectief persoon. De man moest handelen, moest de kost verdienen; zij moest verzorgen. In deze secundaire rol leefde ze nooit voor zichzelf als menselijk wezen. Zij leefde voor haar ouders, haar echtgenoot, haar kinderen, haar familie. De familie als instelling bleef bestaan ten koste van de vrouw. Daarom is de innerlijke vrijheid om de eigen emoties te objectiveren of om de situatie volledig objectief te bekijken zeer moeilijk voor vrouwen, zeer moeilijk. De man vindt het objectiveren gemakkelijk. Daarentegen is het voor mannen heel moeilijk om hun ego te transcenderen. Vrouwen kunnen door hun emotionele kracht en emotionele integriteit gemakkelijker voorbij het ego komen dan mannen. Mannen kunnen vlugger en gemakkelijker objectiveren dan vrouwen. Dit zijn specifieke beperkingen door de rol die mannen en vrouwen hebben gespeeld in de menselijke geschiedenis en de beschaving. De vrouw trekt zich dadelijk in haar schulp terug om zich te beschermen tegen haar emoties, haar reacties, alles.

SA: Ja, ik herken dat.

VT: In India werd aan vrouwen de yoga van de devotie, de bhaktiyoga voorgeschreven. Door zich te identificeren met een god, een godin, een idool of een goeroe, werd al de emotionaliteit en vitaliteit opgebruikt, zodat ze er geen last meer van had in haar andere menselijke relaties. Maar dit is niet zo op andere plaatsen in de wereld. Op vele plaatsen leven man en vrouw samen, wat in India zeldzaam is. Zelfs in de ashrams in India leven mannen en vrouwen gescheiden. Ze komen samen voor gebed en meditatie in het bijzijn van de leraar. Maar elkaar opzoeken en samen discussiëren over dingen, wat wel gebeurt in andere landen, is er in India nog niet bij. Daarom kan het best zijn dat ze in India niet het probleem hebben waar jij het over hebt.

In jouw situatie leven mannen en vrouwen op gelijke voet. Ze proberen het onderricht te begrijpen en ernaar te leven. Zij moeten dus door de verschillende conditioneringen gaan, conditioneringen die onbewust tot stand kwamen, die overgeërfd zijn.

En je hebt gelijk, het is heel juist als je zegt dat vrouwen zich gemakkelijk terugtrekken in een psychologisch isolement. Ze menen dat zij op die manier hun gevoelens en hun waarnemingen kunnen beschermen. En dat klopt niet, want dit terugtreden, dit toevlucht zoeken en zich in hun schulp terugtrekken, verhindert hen om de essentie van het onderricht te assimileren. Zij moeten de wereld aanvaarden, aanvaarden wat er gebeurt in hun onderlinge relaties en erbij blijven.

SA: Ja, precies.

VT: Zij zullen ook het gehechtzijn onder ogen moeten zien. Buiten de context van de familie, met mannen en vrouwen onder elkaar, krijgt men de biologische verschijnselen van aantrekking en afstoting. Je kunt het niet negeren of ontkennen. Bijgevolg wordt aantrekken of verwerpen uitgedrukt in relaties. Gelijkgezinden komen samen, hun zoektocht is dezelfde, maar ten slotte blijven het menselijke dieren. Het instinctieve, dierlijke is er nog steeds. Het moet getranscendeerd worden in de meditatie, maar de dualiteit blijft. Derhalve moeten vrouwen en mannen door dit proces van het begrijpen van voorkeuren gaan en die aantrekking of afstoting herkennen, ook de verliefdheden, en die niet aanvaarden, maar overstijgen. Als je ze niet herkent, kun je er niet aan voorbijgaan. Men moet ze zien zoalsze zijn, zonder schuldgevoelens, zonder er zich druk om te maken, zonder het zonde of misdaad te noemen.

SA: Precies. Dat is zeer duidelijk en dat is, denk ik, de uitdaging voor vrouwen die werkelijk serieus zijn.

VT: Mannen en vrouwen.

SA: Ja, beide, precies. Dat is de uitdaging. Wat je zegt over dat beschermd zijn, iets dat overgeërfd wordt, gewoon maar door het feit dat men er is, is zeer interessant, Vimalaji. Ik heb daar lange tijd over nagedacht. Hoewel het aan het veranderen is, toch is het een fundamenteel feit dat vrouwen in het Westen nog steeds het zwakkere geslacht zijn. Er is altijd de angst om uitgebuit te worden en zo. Ik vraag me af of een onvermogen tot vertrouwen, in de breedste zin van het woord, hieruit voortkomt. Ik bedoel met vertrouwen een fundamenteel vertrouwen in het leven, het vermogen om echt los te laten om zo in staat te zijn de dingen helder te zien voor wat ze zijn en niet instinctief in verdediging te gaan.

VT: Naast het overgeërfde stuk, de psychologische factor, moet je ook de biologische factor bekijken, Shanti. In de seksuele relatie is het de vrouw die ontvangt en de man die zich laat gelden. Dit kan niet veranderen en deze biologische factor in het seksuele leven laat zijn sporen na in de psychologie. Restanten van de seksuele relatie bouwen een mannelijke en een vrouwelijke psychologie op, tenzij men zichzelf opvoedt in het transcenderen van het seksuele bewustzijn en het ik-bewustzijn, het ego, dat hiermee samengaat. Zolang het ik-bewustzijn centraal staat, kun je niet ontkomen aan het seksuele bewustzijn, de dualiteit. Deze dualiteit kan niet ontkend worden. Ze kan niet afgewezen, genegeerd worden, ze is er..

Naast de psychologie van het beschermd zijn, is de ontvangende rol van de vrouw ook een handicap geweest en zij moet deze overstijgen. En de man moet aan die assertieve psychologie voorbij kunnen gaan. Wat waar is op het fysische en biologische vlak breidt hij uit naar het psychologische domein. Er bestaat een soort assertiviteit en dominantie waar men zich niet bewust van is. Ze zitten zit in het bloed. Daarom moeten we de biologische en psychologische feiten overstijgen, alleen dan kan het leven in non-dualiteit, die de essentie van de waarheid is, mogelijk worden. Dit is een uitdaging voor hedendaagse mannen en vrouwen die samen onderzoek doen, anders dan in India, waar het gescheiden gebeurt. Als men samen leeft, vraagt dit veel meer onbevreesdheid.

SA: Ja, dat is waar.

VT: Ik feliciteer hen die deze uitdagingen aangaan. Het is een uitdaging. Er zijn geen precedenten voor. Niemand heeft er een antwoord op of een remedie voor. Je hebt er geen voorschriften, regels of criteria voor in de bestaande religies. Het christendom, de islam, het boeddhisme, jaïnisme en hindoeïsme hebben geen antwoord, omdat ze er niet op deze manier mee geconfronteerd werden. Daar was scheiding van mannen en vrouwen. En nu heb je ook de afscheiding die voortkomt uit de feministische beweging. Ik ben blij dat je zegt dat je noch feministe noch antifeministe bent.

Niet alle waarheden werden reeds uitgesproken. In de spiritualiteit is het laatste woord nog niet gezegd. Waarheid is oneindig en er is hoop voor de mensheid, omdat het menselijke potentieel onuitputtelijk is. De mensen zullen een antwoord vinden op deze uitdagingen, wegen om ermee om te gaan.

VT: Ik heb de moeilijkheden gezien van de vrouwen in het Westen, in Europa, in Amerika en in Australië. Ik heb hen ontmoet en zij verstaan de wrede biologische realiteit niet, de rol die zij hebben moeten spelen, de littekens en schrammen en de restanten die in het geheugen achterbleven en die de psychologie afremt. Zij moeten er zich bewust van worden, ze herkennen en ze overstijgen.

SA: Ja, dat lijkt het antwoord te zijn, er zich bewust van worden. Het herkennen moet het overstijgen voorafgaan. Daarom proberen we dit probleem hier te openen, denk ik. Omdat we beginnen te zien dat er blijkbaar zeer diepe, bijna instinctieve begrenzingen zijn. Ze moeten doorgrond worden om verder te kunnen gaan.

VT: Het zien van de onvrijheid is het begin van de vrijheid.

SA: Ik ben zeer verheugd je te ontmoeten, Vimalaji, omdat het mij toeschijnt dat er zeer weinig vrouwelijke leraren zijn zoals jij, die de echte bevrijding onderrichten in de wereld. Ik heb er niet veel ontmoet. Ik kwam vooral mannen tegen zoals Krishnamurti en Sri Nisargadatta Maharaj. Het lijkt erop dat de meeste vrouwelijke figuren die vooraan staan in de spirituele arena een soort ‘Goddelijke Moeder’ figuren zijn en dat is heel anders. Zij leren in zekere zin de onvoorwaardelijke liefde door het uitdrukken van wat ze zijn. Maar daar is blijkbaar geen echt onderricht van bevrijding. Het is voor mij zeer inspirerend om iemand als jij te ontmoeten die de conditionering waar wij over spreken daadwerkelijk getranscendeerd heeft. Het lijkt me zeer ongewoon.

VT: Het is ongewoon, lieverd. Neem het voorbeeld van India, waar het hindoeïsme beweert dat vrouwen niet bevrijd kunnen worden in een vrouwelijk lichaam. Als ze zich goed gedraagt, als ze bhaktiyoga volgt, kan ze wedergeboren worden in een mannelijk lichaam en dan zal ze bevrijd worden. Boeddhisten en jaïns aanvaarden ook niet dat een vrouw in een vrouwelijk lichaam geëmancipeerd kan zijn. Ook de katholieken aanvaarden dit niet. Bijgevolg wordt een vrouw ten hoogste een moederfiguur, als Anandamayi Ma, of deze of gene figuur. En ze geeft onderricht als de Moeder, niet als een geëmancipeerd persoon.

Zal ik je eens iets vertellen? In 1968 was ik op bezoek in Los Angeles en verbleef in de Ramakrishna Mission. Mij werd gevraagd een lezing te geven voor de bewoners van de ashram, maar zij zeiden: "Je kunt niet spreken in de kapel want je bent een vrouw. Alleen sannyasins (monniken) kunnen daar spreken en een vrouw kan geen sannyasin zijn." De swamiji daar was swami Prabhavananda, die een zeer krachtige swami was. Hij schreef boeken samen met Christopher Isherwood over de Bhagavad Gita en commentaren op de Gita. Hij kende J. Krishnamurti en zo meer. Hij was een hoogstaand persoon. Ik zei hem: "Excuseer me, Swamiji. Wilt u alstublieft de foto’s van Sarada Devi, Ramakrishna's vrouw, wegnemen uit de kapel?" Er hingen twee foto’s. Dus zei ik: "Daar u me zegt dat ik niet kan spreken in de kapel, zal ik het niet doen. Maar wilt u alstublieft die foto’s wegnemen?" Zelfs in de Ramakrishna Mission is er onderscheid. Wel, wie zal er tegen al deze dingen in opstand komen en opkomen voor de menselijkheid verborgen in een vrouwelijk lichaam, de goddelijkheid verborgen in een vrouwelijk lichaam en gelijkheid eisen op dit niveau en niet enkel op fysiek of psychologisch niveau? Het is dus ongewoon. Maar laat ons dankbaar zijn dat het hier wel gebeurd is.

SA: Ja.

VT: Het is iets dat op de rand van het menselijke bewustzijn ligt. Of het nu hier of daar gebeurt is van geen belang. Maar het kan gebeuren. Deze persoon hier werd op vele manieren gekwetst door de oude hindoe-autoriteiten. Als ik de Veda's wou studeren, de Brahma Sutra's, in Varanasi, ging ik met gevouwen handen naar de autoriteiten op dat gebied en zij zeiden: "Nee, een vrouw kan de Veda's niet bestuderen. Wat heb jij te maken met de Veda's en de Brahma Sutra's? Nee, wij willen je niet onderrichten." "Goed," zei ik, "ik zal het zelf leren."

Het is iets onaanvaardbaars dat een vrouw onvoorwaardelijk en volledig geëmancipeerd zou zijn, tenminste voor het Indische bewustzijn en misschien ook voor het niet-Indische bewustzijn. Er moet een onderscheid zijn. Er is het onderscheid dat te maken heeft met het lichaam, met verschillende vormen van beperking. Maar dit betekent niet dat de vrouw geen recht heeft op bevrijding.

Ik ben blij dat jij hierover praat en dat je erop deze manier naar kijkt. De uitdaging moet aangegaan worden. Niet agressief, je moet er niet voor vechten, je moet ervoor werken.

SA: Ja. Ik voel dit zeer sterk, omdat ik precies deze conditionering waar we het over hebben in mezelf ervaren heb. En ik kan zien dat ik die niet kan overstijgen, tenzij ik haar heel diep in mezelf kan herkennen. Ik vind het dus zeer belangrijk. Ik voel dat elke individuele vrouw deze uitdaging van een vrouw te zijn, met alle bijhorende conditioneringen, moet aangaan, zoals je zei, biologisch, overgeërfd, psychologisch en zo meer. Dat is, denk ik, wat jij wilt zeggen met ervoor te werken, het te verdienen.

VT: Heb je deze dingen ook met je leraar besproken?

SA: Heel zeker. Hij is ongelooflijk opmerkzaam en bijzonder geïnteresseerd in de bevrijding van iedere persoon. Aanvankelijk had hij geen enkel idee over verschillen in conditionering tussen man en vrouw. Maar na een tijdje was hij de eerste om in zijn vrouwelijke studenten op te merken wat hij de vrouwelijke trots noemde.

VT: O ja, o ja.

SA: Hij was dus de eerste persoon die ons zelf deed kijken. Hij is er zeer in geïnteresseerd en erom bekommerd dat zijn vrouwelijke studenten echt deze uitdaging aangaan. Want sommigen van hen hebben hier geen interesse voor. Er is nog heel wat ontkenning bij sommigen van zijn studenten. Maar bij anderen leeft de erkenning dat hier iets is dat ontgonnen en begrepen moet worden als men vrij wil zijn. Er is een bewustwording van het feit dat, om werkelijk volgens het begrijpen te kunnen leven, wij als vrouwen, dit onder ogen moeten zien. Hij moedigt ieder van ons individueel aan om echt het vuur en de onverschrokkenheid en de nederigheid te hebben om dit te herkennen en aan te pakken.

VT: Prachtig.

SA: We hadden het erover dat vrouwen het blijkbaar wat lastiger hebben dan mannen om objectief en onpersoonlijk te zijn. Wanneer ze op dingen omtrent zichzelf gewezen worden, nemen ze dit vaak persoonlijk op en gaan zich eerst verdedigen, ze hebben tijd nodig om wat aan het licht komt te accepteren en dan te overwinnen en te overstijgen. Soms lijkt er wel een haast aangeboren, diepgewortelde respons van verdedigen en beschermen en overleven werkzaam in vrouwen. De reden waarom ik dit zeg, is, hoewel ik weet dat mannen ook neigingen hebben die zij onder ogen moeten zien - mannelijke trekjes als egoïsme, agressie en zelfs lafheid kwamen in ons onderzoek naar boven - zij toch gemakkelijker het onpersoonlijke van hun staat schijnen te aanvaarden. Zij lijken niet zo trots of verdedigend over deze negatieve neigingen. Ik vroeg me af of vrouwen meer dan mannen onder hun defensieve houding een nog diepere vrees hebben voor niet-bestaan, een diepere existentiële onveiligheid of vrees voor de leegte.

VT: Niets zijn, niemand zijn, de leegte - zelfs het intellectueel verstaan ervan - schrikt de vrouwen af. Het beangstigt vrouwen. In de diepte van ons wezen is er angst door onze fysieke kwetsbaarheid, door onze secundaire rol in de menselijke beschaving. Het zit in het onbewuste, niet in het bewuste. Op een onbewust vlak is er angst. Als ik gebracht word of groei tot non-dualiteit, in het niets of niemand zijn, wat zal er dan gebeuren met mijn fysieke bestaan? Wordt het nog meer kwetsbaar? Zal ik mezelf kunnen verdedigen bij moeilijkheden als ik aangevallen word? Dat is een oerangst bij vrouwen.

Daarom beginnen vrouwen zelden aan meditatie. Ze leggen zich toe op devotie, bhaktiyoga. Ze kunnen zich toeleggen op dienstverlening, sevayoga of karmayoga. Maar geen meditatie, dhyana, samadhi. Intellectueel verstaan ze alles, want op het gebied van scherpte van het brein is er geen verschil tussen mannelijk of vrouwelijk. Maar psychologisch, in de kern van hun wezen, is er deze angst. En deze angst moet verdreven worden. Vrouwen moeten begrijpen dat het niets of niemand zijn, de leegte van het bewustzijn in samadhi of meditatie, een ander soort energie en bewustzijn opwekt die meer beschermend is dan een zelfbewuste verdediging. Als vrouwen dit realiseren en begrijpen, zal deze angst verdwijnen. Anders is het zeer natuurlijk voor een vrouw om zelfs al bij het idee van het niets angst te voelen.

SA: Het is verbazingwekkend, Vimalaji. Alles wat u zegt klinkt absoluut echt zoals we het hebben ervaren. De vrouwen zijn inderdaad goed in wat je zegt: in het dienen zijn ze heel sterk, ze geven alles om te helpen en te ondersteunen. Fysiek en emotioneel geven ze heel, heel veel. Ze werken heel hard, zeer onbaatzuchtig. Daarom is het heel interessant wat je zegt over het feit dat vrouwen heel natuurlijk geneigd zijn tot toewijding en dienstbetoon, want dat is precies wat er in onze gemeenschap gebeurt. Maar, zoals we zeiden, aan de andere kant hebben veel vrouwen grote tegenstand om zich echt te engageren in de meditatie in de meest ware zin, om zich echt over te geven aan het niemand-zijn.

VT: Er is een onbewuste weerstand.

SA: Ja, precies.

VT: Op bewust niveau vinden ze geen weerstand. Ze zullen zeggen: "Nee, we verzetten ons niet" en ze menen het eerlijk. Maar op een dieper niveau van hun wezen is er een niet-geformuleerde tegenstand.

SA: Juist. Dat is precies wat er gebeurt.

VT: Dat moet worden gezien. Dat moet worden herkend. Als vrouwen de weerstand op onbewust niveau zouden herkennen, dan zou die misschien kunnen verdwijnen, oplossen.

SA: Ja, dat lijkt de enige mogelijkheid. En ik denk dat sommigen van ons hier juist mee begonnen zijn. Ik weet voor mezelf dat mijn leraar mij hier vele jaren lang op gewezen heeft, en ik zei nee. Want bewust accepteerde ik het idee van niemand te zijn, het concept van vrijheid dat dit impliceert sprak me aan. Maar nu begin ik te zien dat er onbewust een weerstand is die volledig onderkend moet worden om echt vrij te kunnen zijn.

VT: De goddelijkheid of de absolute waarheid toelaten om je lichaam, je brein, je geest te gebruiken in dienst van de mensheid is één ding. "Ik wil dienen en plezier vinden in dit dienen. Ik dien op de een of andere manier de goede zaak of iemand individueel." Je hebt er je genoegen in. Maar om dit genoegen los te laten en de waarheid toe te laten om je leven te vormen, het te boetseren, het een richting te geven en te gebruiken voor het kosmische doel, dat vraagt een enorme onverschrokkenheid. Zeer weinig mensen zijn bereid om dit laatste nobele genoegen op te geven.

Het geeft een nobele voldoening om te dienen. Je schenkt je dienst en je schenkt je leven, maar nu is er iemand die zegt: "Nee, dat niet, niet het bewuste dienen, niet het ‘ik’ dat dienst verleent. Niet het ‘ik’ dat zichzelf is toegewijd. Je schept je opnieuw een afgescheiden gebied voor het overleven van beperkingen. Laat dit los." Dan komt er weerstand, dan komen de remmingen. Vrouwen gaan lijden. Ze houden er niet van dat je hierop wijst, zelfs niet op het bewuste vlak. Ze horen het, maar nemen het niet aan. Het gaat er niet in door de onbewuste weerstand.

SA: Ja, dat is absoluut waar.

VT: O ja. Men heeft het zien gebeuren. Men heeft het zich zien voordoen in mensen rondom je. De leegte, het niets zijn, zoals je het juist uitdrukte, beangstigt hen. Het werk doen, mezelf geven, dienst verlenen, dat is oké. Ja, we pakken hier de essentie van de zaak aan, slaan de spijker op zijn kop. Zo’n meedogenloze waarneming van de waarheid, zo’n genadeloze analyse van de subjectieve wereld komen we zelden tegen. Mensen vinden het ondraaglijk. Het is voor sommigen zelfs ondraaglijk om het te verwoorden.

SA: Ja, beslist.

VT: Men moet heel traag vooruitgaan. Dat we dit tijdens ons eerste bezoek samen konden doen is een uitzonderlijke gebeurtenis. Daarom moet ik jouw leraar feliciteren.

SA: Dank je.

VT: Dank je voor het stellen van deze vragen. Je bent de eerste persoon in de laatste tien jaar die met deze vragen komt. Er komen hier mensen van buiten India uit minstens twintig verschillende landen. Vrouwen komen uit verschillende naties en bespreken met mij het probleem van de vrouw in de moderne westerse samenleving, maar niet de vraag die je vanmorgen stelde. Deze vraag kwam uit een zeer diepe laag. Ik ben er blij om.

SA: Dank je. Het was een wonderlijke gelegenheid om dit samen te verkennen.

VT: Om samen te delen. Het leven wordt vervuld in het delen. Niet enkel het delen van maaltijden en kleren en geld, maar je vlees en bloed delen, daar komt een zeldzame vervulling uit voort. Je moet met twee zijn om een conversatie, een dialoog te voeren. Eén persoon kan het niet.