Woord vooraf 

Dit keer een nummer over ‘christelijke mystiek’, niet met teksten van de grote christelijke mystici uit het verleden als Eckhart, Ruusbroec, Johannes van het Kruis en anderen, maar met artikelen en interviews van hedendaagse christenen die deze traditie voortzetten. Het gaat om christenen die op de een of andere manier ook voeling hebben met de grote wijsheidstradities uit het Oosten en die de soms oubollige christelijke termen in een veel ruimer geheel zien. Sommigen kregen hiervoor een spreekverbod opgelegd door de kerk (Willigis Jäger bijv.), anderen wisten hieraan te ontsnappen zonder dat hun uitspraken minder relevant te noemen zijn.

Kan men dan tegelijk christen zijn en boeddhist, of christen en non-dualist? Is er niet sprake van een onoverbrugbare tegenstelling tussen het geloof in een persoonlijke God en de non-dualiteit? Ama Samy, priester en zenleraar, zegt hierover: “Heel de discussie over een persoonlijke God heeft niets te maken met de uiteindelijke waarheid. Het gaat over de beelden die mensen van God creëren. Wij worden verondersteld geschapen te zijn naar Gods beeld en gelijkenis, maar in feite is het omgekeerde het geval: wij modelleren God naar ons beeld en onze gelijkenis. Ons zelfbeeld bepaalt ons godsbeeld en niet omgekeerd.”
De boeddhistische leraar Thich Nhat Hanh schrijft: “De Boeddha was niet tegen God. Hij was alleen tegen opvattingen over God die niet meer dan mentale constructies zijn, die volledig losstaan van de werkelijkheid en ons belemmeren om onszelf te ontwikkelen en de uiteindelijke werkelijkheid te ervaren.” (Thich Nhat Hanh in “Boeddha leeft, Christus leeft”)

Het is ongetwijfeld waar dat, zoals een aantal auteurs in dit nummer schrijft, het christendom kan leren van de oosterse wijsheidstradities en omgekeerd. Maar het gevaar bestaat ook dat men, in een poging het beste uit beide tradities te halen, een soort mix gaat maken waarin ze hun eigenheid en kracht verliezen.
De Vlaamse monnik en zen-man Staf Feyaerts schrijft hierover: “Als ik mij opmaak om voor te gaan in de misviering ben ik 100 % katholiek priester, als ik hier zit in zazen ben ik 100 % zen-man. In mijn diepste innerlijk komen boeddhisme en christendom samen. Ik hoef me daar verder niet mee te bemoeien. Ik hoef ze op voorhand niet door elkaar te hutselen. Die plek in mij waar creativiteit en inspiratie ontspringen, ligt voorbij verstand en wil. Dat is de plek waar wederzijdse verheldering plaatsvindt. Bewuste aandacht brengt haar aan het licht.” (uit ‘Maha Karuna bericht’ 2005/2)
Op een dieper niveau vallen de tegenstellingen weg. Daar is men niet meer christen of boeddhist of atheïst of humanist of wat dan ook. Al deze etiketten verliezen er hun betekenis. Men kan dankbaar zijn voor zijn inspiratiebron(nen), maar men is niet meer beperkt tot een genootschap of club. “Dat betekent niet dat je je eigen geloof los moet laten. Maar je zult je geloof anders gaan interpreteren en uiteindelijk het ‘geloven in iets’ verbreden tot een structuurloze openheid voor de oneindigheid.” (Willigis Jäger)

Toch een waarschuwing vanuit onverdachte hoek. Erik van Ruysbeek, die zichzelf ex-christen noemt en over de eucharistie schrijft, waarschuwt voor een te vlug loslaten van de traditionele mythen, omdat men zo het kind met het badwater dreigt weg te gooien: “De echte ontmythologisering komt vanzelf. Zij kan niet op commando gebeuren. Ze maakt alleen kans van slagen wanneer de evolutie van de innerlijke mens haar overbodig maakt.” Ook Ton Lathouwers suggereert dat de christelijke symbolen, als ze ontdaan worden van hun al te realistische interpretatie, net als zenteksten gezien kunnen worden als “vingers die wijzen naar de maan”, een aansporing tot ‘ontwaken’.

Een nummer voorbereiden vraagt veel tijd en niet alle mensen die we aan bod wilden laten komen, konden op tijd worden gecontacteerd. Het interessante interview met Brother John Martin van de Shantivana-ashram van Bede Griffiths, raakte niet tijdig af, maar zal in een volgend nummer worden opgenomen.

Tot slot nog een redactionele mededeling. Vanaf volgend jaar zal Han van den Boogaard de eindredactie van InZicht op zich nemen. De lezers kennen Han al van zijn artikelen en interviews - ook in dit nummer - en van zijn boek over Ramana Maharshi. Han komt de redactie versterken en helpen om InZicht verder uit te bouwen.

Raf Pype

Laat het Mysterie Mysterie-zijn

Ama Samy
interview met Guy Vandeput

Heel de discussie over een persoonlijke God, heeft niets te maken met de uiteindelijke waarheid. Het gaat over de beelden die mensen zich maken van God. Wij zijn zogezegd geschapen naar Gods beeld en gelijkenis, maar psychologisch is het zo dat wij God reduceren tot ons beeld en gelijkenis. Ons zelfbeeld bepaalt ons godsbeeld en niet omgekeerd. Als door het werken met de koan “Wie ben ik?” ons zelfbeeld gaat veranderen en wij ont-dekken ons Oorspronkelijk Gezicht dan verandert spontaan ons godsbeeld.
Maar, laten we ophouden christendom en zen te vergelijken. Laten we vooral ophouden met kritiek te geven op de anderen. Het is goed en normaal dat de ene weg bepaalde mensen meer aanspreekt dan de andere weg. De hoofdzaak is: volg je uitnodiging. Een weg ontstaat door hem te volgen. Ga er radicaal op in, ga er helemaal doorheen en ga er vooral ook helemaal aan voorbij. (...)

Dzogchen en de christelijke contemplatie

Bede Griffiths

God is in iedereen en alles, maar verscholen. We leven in het lichaam, maar vergeten de Geest. Het is vooral de psyche waarmee we ons bezighouden. De meeste christenen hebben de Geest nog niet ontdekt. Het grootste deel van onze religie speelt zich af op het niveau van het lichaam en de psyche. Religie vindt haar weg naar onze ratio, onze wil en ons bewuste, en dat is op zich prima. Maar voorbij lichaam en psyche bevindt zich wat Franciscus van Sales het “verfijnde centrum van de ziel” noemt, en Karl Rahner ‘het zichzelf overstijgende’.
In ons is het vermogen aanwezig om het lichaam en de ziel te overstijgen en ons te openen voor het Goddelijke, het Oneindige en het Eeuwige. Dat vermogen, dat we ook wel de  boeddhanatuur noemen, is aanwezig in elk menselijk wezen, onzichtbaar voor het bewuste, maar niettemin de basis daarvan. Meditatie en tantra zijn erop gericht dit verborgen centrum, waar we versmelten met het Volmaakte, te ontdekken. (...)

Eenvoud

Yasmin Verschure

Het is inmiddels aardig wat jaartjes geleden dat ik die eerste keer geheel alleen zeven maanden lang met de rugzak door India en Nepal zwierf. Ik was nog hongerig van een onbeschrijfelijk verlangen en op zoek. Iedereen had in die tijd een goeroe. Nou dat wilde ik dus ook wel. Ik startte mijn zoektocht in de ashram van Guramay in Ganeshpuri. Indrukwekkend, dat zeker, maar voor mij niet meer dan dat. Ik ontmoette vele meesters tijdens die bewuste reis, waaronder Sai Baba. Er was echter niet één plek waar ik zo geraakt werd dan in de Shantivanan Ashram van Father Bede Griffiths, daar aan die heilige Cauvery rivier. Het was meer dan dat. Het was achteraf gezien de vervulling van mijn verlangen. Het was uiteindelijk een thuiskomen, thuiskomen bij mezelf. (...)

Douglas Harding

In feite is er een grote mystieke traditie hier in het Westen, een lange reeks van waarlijk bewuste christelijke meesters, wier verlichting precies dezelfde is als in alle godsdiensten en in alle tijden. Alleen is de verklaring die zij ervan geven natuurlijk een christelijke, voor zover dat mogelijk is, en wordt ze in bijbelse taal onder woorden gebracht. Dit is zowel onvermijdelijk als voorzichtig. Want in het middeleeuwse christendom (bijna evenzeer als in het jodendom in de tijd van Christus) lokte de mysticus, die ronduit zijn identiteit met God aankondigde, uitbanning of erger uit. Hij moest zijn ervaring verontschuldigen en nader omschrijven en verbloemen, en trachten een soort van bijbelse bekrachtiging ervoor te vinden - niet alleen om moeilijkheden te ontgaan, maar ook om zichzelf tegenover zichzelf te rechtvaardigen. Dit was een handicap. (...)

Het centrum van het leven benaderen

Han v.d. Boogaard in gesprek met de theoloog Frans Maas

Ik heb het gevoel dat de ‘weg’ naar de ervaring eerder bepalend is voor de wijze waarop die ervaring verwoord wordt.
Jawel, maar de ervaring zelf wordt voor een deel ook gevormd door hoe je haar verwoordt. En je bent nu eenmaal altijd geworteld in een bepaalde situatie, je beleeft de dingen vanuit een persoonlijk perspectief. Ervaring wordt voor mijn gevoel gevormd door de verwoording ervan. Zelfs als woorden en begrippen op een bepaald moment losgelaten worden, zijn ze toch deels nog bepalend voor de ervaring. Minstens in elk geval voor de invalshoek. Voor de rest kunnen we er eigenlijk niets over zeggen. Dus kunnen we ook niet zeggen: de mystici spreken allemaal over hetzelfde. Mijn gevoel zegt dat dat wel het geval is, maar op het moment dat we dat met zekerheid gaan beweren, scheppen we een nieuwe traditie die een abstractie maakt van al die ‘wegen’. En die nieuwe traditie zou op haar beurt opnieuw een weg zijn. Religieuze tradities bestaan nu juist bij de gratie van al die wegen.
(...)

Eucharistie

Erik van Ruysbeek

Als ex-christen zou ik iets willen schrijven over een centraal sacrament van de godsdienst uit mijn jeugd, dat het schepsel mens telkens dichter bij zijn schepper moest brengen. Ik heb het over de eucharistie, waarin het wonder plaatsvond van de transsubstantiatie van een gewijde hostie in het vlees en het bloed van Christus. Telkens wanneer ik deze hostie innam bevond zich een concrete Jezus Christus werkelijk in mijn lichaam in de gedaante van de hostie. Ik leerde en geloofde dat dit letterlijk gebeurde. Het was alsof ik een wonder ervoer.
Toen ik mijn geloof verloor heb ik dat natuurlijk als nonsens en als een overblijfsel van primitief bijgeloof verworpen.
Pas vele jaren later, nadat ik enig inzicht had gekregen in de vergelijkende godsdienststudie en al een zekere weg in de mystieke bewustwording had afgelegd, werd mij de echte, universele betekenis van dit sacrament in een plotse openbaring duidelijk.  (...)

Doorleefde christelijke mystiek

David Steindl-Rast
Interview met Rüdiger Porep en Ingeborg Hesse-Nowak

De weg naar de christelijke mystiek leidt voor veel mensen vandaag over het boeddhisme, over zen, over het hindoeïsme met zijn advaita of over het soefisme, de mystiek van de islam. Waarom zoekt het Avondland zijn eigen erfgoed langs deze omweg?
Het christendom heeft de mystiek zeer lang argwanend bekeken en veroordeeld. Maar dat is veranderd. Vandaag zit je op de bus en als het lang duurt en de buurman zich begint te vervelen, begint hij plots over zijn nieuwe mystieke belevenissen te vertellen. Het klimaat heeft zich op dit gebied volledig gewijzigd en dat lijkt me goed. Deze verandering schijnt zich ook in de kerk door te zetten. Als ik naar het klooster ging waren mystieke ervaringen verdacht. Als iemand had gezegd: “Ik heb mystieke ervaringen gehad en wil daarom monnik worden”, werd hij niet toegelaten. (...)

“Hoe bodemloos diep de Leegte, hoe wonderlijk de talloze vormen”.
Advaita, zen en de joods-christelijke traditie

Ton Lathouwers

De Lankavatara soetra kenmerkt zich meer dan andere boeddhistische teksten door het uitdragen van de non-dualiteit. “Alle dingen zijn niet-twee”: het wordt er voortdurend benadrukt. Zo werd dit "alle dingen zijn niet-twee" ook een van de handelsmerken van zen.
Frappant is, dat dezelfde soetra aan het zenboeddhisme ook zijn tweede karakteristiek meegaf: "woorden kunnen het wezenlijke nooit uitdrukken". Die achterdocht jegens elke poging tot verwoorden vinden wij in de zentraditie steeds terug. Een van de aangrijpendste voorbeelden daarvan is Linji (Rinzai), de stichter van een van de twee hoofdrichtingen binnen het zenboeddhisme, die vooral bekend is om zijn paradoxale kreet: ‘Dood de Boeddha!’ Zelfs over zijn eigen onderricht merkt hij schamper op: "Klamp je ook niet vast aan mijn boude beweringen. Omdat ook die boude beweringen de basis van een draagvlak missen. Ze zijn als vormen die voor even op een lege hemel geschilderd worden.” Na zo’n uitspraak kun je je ook afvragen, of de authentieke ervaring van het non-duale alleen maar verwoord wordt door de taal die we daarover gewoonlijk horen. Zouden non-dualiteit en radicaal zelfonderzoek ook niet schuil kunnen gaan achter heel andere verwoordingen? Ook waar we dat helemaal niet verwachten? (...)

De tijdloze dans van het leven

Interview met de mysticus en zenmeester Willigis Jäger

Pater Willigis Jäger, wat verstaat u onder ‘sophia perennis’?
Alle religies beschikken over wegen naar de ervaring van de oerwerkelijkheid die achter de wereld der woorden ligt. Deze wegen zijn ouder dan welke religie ook. Je kunt zelfs zeggen dat religies voor een groot deel uit de directe ervaring van de wijzen ontstaan zijn. Men heeft die ervaringen vervolgens in woorden en beelden vervat om ze aan anderen over te kunnen brengen. Maar beelden en woorden zijn niet meer dan aanwijzingen voor dat wat werkelijk is. Ze proberen de ervaring opnieuw op te roepen. De ‘sophia perennis’ is de mystieke stroom die onder alle getuigenissen steeds levend was en is gebleven. Ze leidt naar een transpersoonlijke ervaring van de werkelijkheid. Onze zintuigen en ons verstand zijn een geweldige verworvenheid van de evolutie. Maar in de mens liggen vermogens verborgen die hem een veelomvattender begrip van de werkelijkheid kunnen bieden. Het doel van de ‘sophia perennis’ is die vermogens aan de oppervlakte te krijgen en zich te laten ontvouwen. Voor mij is de ervaring van de ‘werkelijke werkelijkheid’ voor alle mensen dezelfde. (...)

Rubrieken:

- Boeken: bespreking van boeken van Christa W. Anbeek (Mimi & Akiko), AMA Samy (Zen Hart, Zen Geest, Op zoek naar je Oorspronkelijke Gelaat ), Brandon Bays (Vrijheid is)

- Mededelingen – Agenda